Kutudan çıkan soundbar’ı televizyona bağlamanın birden fazla yolu var. Bu yollar aynı sesi taşımaz. Aynı cihaz, HDMI eARC üzerinden Dolby Atmos’un kayıpsız sürümünü alabilir. Optik kabloda ise 5.1 ile sınırlı kalır. Hangi kabloyu nereye taktığınız, filmde duyacağınız şeyi doğrudan belirler.
Dört bağlantı yolu var, sırayla bakalım. Her birinin gerçekte ne taşıdığına, televizyon menüsünde açılması gereken ayarlara ve klasik arızaların nedenlerine değineceğiz. Ses gelmemesi, yankı ve dudak senkronu kayması bu arızaların başında geliyor.
HDMI ARC: tek kabloyla ses dönüşü
ARC (Audio Return Channel), 2009’da HDMI 1.4 standardına eklendi. Amacı basit. Televizyonda oluşan sesi tek bir HDMI kablosuyla soundbar’a ya da AV alıcısına göndermek. Bu ses kablolu yayından, uydudan, akış servislerinden veya bağlı kaynak cihazlardan gelebilir. Görüntü televizyona girer, ses aynı kablo üzerinden geri döner.
Fiziksel tarafta ARC, HDMI konnektöründeki HEAC diferansiyel çiftini kullanır. Yani 14. pin (HEAC+) ve 19. pin (HEAC-/HotPlug). Bu çift normalde opsiyonel HDMI Ethernet kanalına ayrılmıştır. ARC etkinken tek uçlu bir ses sinyaline devredilir. Sinyalleşme, IEC 60958 fiziksel katman tanımına dayanır. Aynı tanım klasik S/PDIF’i de yönetir.
Kritik ayrıntı şu. ARC kendi başına devreye girmez. HEAC çiftini Ethernet modundan ses dönüş moduna geçiren mantıksal komutlar CEC protokolü üzerinden taşınır. ARC çalışmadığında ilk bakılacak yer, televizyonun HDMI-CEC ayarı olur.
eARC: kayıpsız formatların geçtiği yer
eARC, Kasım 2017’de tanıtılan HDMI 2.1 sürümüyle geldi. HDMI Licensing Administrator’ın resmi tanımı net. eARC, 192 kHz ve 24 bit’e kadar yüksek bit hızlı sesi taşıyabilir. Sıkıştırılmamış 5.1 ile 7.1 de listede. Üst sınır ise 32 kanala kadar sıkıştırılmamış ses. DTS-HD Master Audio, DTS:X, Dolby TrueHD ve Dolby Atmos da desteklenen formatlar arasında.
İkinci fark bağımsızlık. eARC’ın kendi veri kanalı var. Televizyon, uyumlu eARC cihazını bu kanal üzerinden keşfeder. Ses cihazına dudak senkronu düzeltme verisi de gönderebilir. Ses dönüş verisinin çerçeve yapısı IEC 60958-1’de tanımlı: veri bloğu başına 192 çerçeve, sabit bir başlangıç işaretiyle tanımlanır.
Mbit/s rakamlarında ise ihtiyat gerekir. ARC için yaklaşık 1 Mbit/s ile 3 Mbit/s arasında değerler dolaşımda. eARC tarafında 37 Mbit/s ve 38 Mbit/s var. hdmi.org kendi eARC sayfasında herhangi bir Mbit/s değeri yayımlamıyor. Kanal sayısı ve örnekleme bilgisi sağlam, bant genişliği rakamı tartışmalı. Kararınızı ikincisine dayandırmayın.
Dolby Atmos hangi bağlantıdan geçer
Atmos üç kodekten biriyle kodlanır: Dolby Digital Plus, Dolby TrueHD veya Dolby MAT. Ayrımı en net koyan kaynak Bose’un destek dokümanı. Yüksek oranda sıkıştırılmış, yani kayıplı olan Dolby Digital Plus, HDMI ARC bağlantısı üzerinden Atmos taşıyabilen tek kodek. TrueHD ve MAT kayıpsızdır, ikisi de eARC ister.
Sonos da aynı ayrımı yapıyor. Atmos içeriğinin büyük bölümü Dolby Digital Plus kodeğiyle HDMI ARC üzerinden çalınabilir, kayıpsız Atmos içinse Dolby TrueHD ve eARC gerekir. Sonos ev sinema hoparlörlerinde ise herhangi bir Atmos içeriği için bağlantının ARC ya da eARC olması şart.
Yamaha soundbar kılavuzu eARC’ı bir genişletme olarak tanımlıyor. ARC’ın iletemediği Dolby Atmos gibi yüksek çözünürlüklü ses sinyallerini televizyon üzerinden taşıyabilen bir genişletme. Sony’nin uyarısı da bu yönde. eARC kapalıyken sıkıştırılmamış 5.1/7.1 kaynaklar ile Dolby Atmos, Dolby TrueHD, DTS:X ve DTS-HD gibi yüksek çözünürlüklü sesler HDMI üzerinden soundbar’a gönderilmez. Çözüm, Blu-ray oynatıcıyı soundbar’ın HDMI IN girişine almak.
Apple’ın tavsiyesi de aynı yere çıkar. Apple TV 4K’yı doğrudan soundbar’ın veya AV alıcısının HDMI girişine bağlamayı öneriyor, çünkü televizyonların çoğu soundbar ve alıcılara Dolby Atmos geçişini desteklemez. Kaynağı soundbar’a takmak televizyonu denklemden çıkarır. Bu da en çok baş ağrıtan sorunu baştan siler.
Optik (TOSLINK) bağlantı: sınırı tam olarak nerede
Optik çıkış, S/PDIF bit akışı taşır. Kapsamı iki kanal PCM ile başlar. 5.1’e kadar Dolby Digital (AC-3), 5.1’e kadar DTS ve DTS 96/24 da geçer. Dolby TrueHD ile DTS-HD Master Audio bu hattan geçmez. Bant genişliği, cihazı sıkıştırılmış surround ile sınırlar. Samsung’un yönlendirmesi de aynı: optik kablolar 5.1 kanalın ötesindeki modları desteklemez, bu kurulumlarda HDMI ARC gerekir.
Donanım tarafında TOSLINK’i 1983’te Toshiba tasarladı. Konnektör JIS F05 (JIS C5974-1993 F05). Kablo plastik optik fiber, azami mesafe 10 metre civarında. Işık zayıflaması yüksek olduğu için plastik kabloların etkili menzili pratikte 5 ile 10 metre arasında kalır. Kabloyu keskin biçimde bükmek geçici kesintiye ya da kalıcı hasara yol açabilir. Mobilya arkasındaki dönüşlere dikkat edin.
Optik hattın az bilinen bir avantajı da var: galvanik yalıtım. Toprak döngülerine, RF girişimine ve elektrostatik boşalmalara karşı duyarsızdır. Sistemde inatçı bir uğultu veya vızıltı duyuyorsanız optik bağlantı bunu kesebilir.
Bluetooth ve AUX: kolaylık karşılığında dar kapasite
Bluetooth, kablo çekmeden çalışan seçenek. Televizyonun Bluetooth ses çıkışını destekleyip desteklemediği modele göre değişir. İlk kontrol, televizyonun ses çıkışı menüsünde yapılır. Kablosuz hat, eARC’ın taşıdığı çok kanallı ve kayıpsız formatlar için tasarlanmış bir aktarım sayılmaz. Stereo dinleme, arka plan müziği ve gece kullanımı içinse makul bir tercih.
AUX yani 3,5 mm analog giriş en temel seviye: analog stereo. Eski televizyonlarda işe yarar. Soundbar’ın dijital girişleri doluysa da devreye girer. Her iki yolda dudak senkronu düzeltmesi, menüdeki gecikme ayarına kalır. eARC’ın otomatik senkron verisi bu hatlarda bulunmaz.
Bağlantı türleri karşılaştırma tablosu
| Bağlantı | Taşıdığı ses | Dolby Atmos | Kumandayla ses kontrolü | Hangi kuruluma uyar |
|---|---|---|---|---|
| HDMI eARC | 192 kHz/24 bit’e kadar, sıkıştırılmamış 5.1 ve 7.1, 32 kanala kadar sıkıştırılmamış; TrueHD, DTS:X, DTS-HD MA | Kayıpsız sürüm dahil | Keşif ve senkron verisi eARC’ın kendi kanalından geçer | HDMI 2.1 televizyon ve Atmos destekli soundbar |
| HDMI ARC | Sıkıştırılmış surround, kaynağa göre Dolby Digital Plus | Yalnızca Dolby Digital Plus ile | CEC şart, ARC’ın açılması CEC komutlarına bağlı | HDMI 1.4 ve sonrası televizyonların çoğu |
| Optik (TOSLINK) | 2 kanal PCM, 5.1’e kadar Dolby Digital ve DTS, DTS 96/24 | Yok | Ayrı kumanda gerekir | HDMI portu darsa, uğultu sorununda |
| Bluetooth / AUX | Stereo | Yok | Modele bağlı | Hızlı kurulum, stereo dinleme |
Televizyon menüsünde açılması gerekenler
Kabloyu takmak işin yarısı. Televizyonun HDMI girişlerinden genelde yalnızca biri ARC ya da eARC etiketli olur ve kablonun tam o porta girmesi gerekir. Sonra ses çıkışı ayarında dahili hoparlör yerine HDMI ses sistemi seçilir. Menü adları markadan markaya farklılaşır. Aranacak iki şey ise sabit: ses çıkışı seçimi ve HDMI-CEC anahtarı. CEC kapalıyken ARC devreye girmez. Televizyon kumandasının ses tuşları da soundbar’a geçmez. eARC’ı ayrı bir satırda kapatıp açan televizyonlarda o anahtarın da açık olması gerekir, aksi halde yüksek çözünürlüklü ses hattı kapalı kalır.
Ses gelmiyor, yankı var, senkron kaymış
Hiç ses yok. Üç şeyi sırayla kontrol edin. Kablo ARC etiketli portta mı? Ses çıkışı dahili hoparlörde mi kalmış? CEC açık mı? Sorunun büyük bölümü bu üç maddeden birinde çıkar.
Yankı veya çift ses. Televizyon hoparlörü ile soundbar aynı anda çalıyorsa iki ses üst üste biner. Ses çıkışını tek hedefe vermek yeter.
Görüntü ile ses kaymış. eARC bağlantısında televizyon, senkron düzeltme verisini ses cihazına gönderebilir. Optik, Bluetooth ve AUX kullanıyorsanız iş manuel gecikme ayarına düşer.
Atmos hiç görünmüyor. İçerik TrueHD ya da MAT ile kodlanmışsa ARC yetmez, eARC gerekir. Televizyonda eARC kapalıysa yüksek çözünürlüklü ses gönderilmez. En temiz çözüm, oynatıcıyı veya akış kutusunu soundbar’ın HDMI girişine bağlamak. Televizyon böylece aradan çıkar.
Uğultu ve vızıltı. Optik hattın galvanik yalıtımı toprak döngüsünü keser. Kablo değişimi çoğu zaman sorunu bitirir.
Hangi bağlantı hangi eve uyar
Atmos destekli bir soundbar ile eARC’lı televizyon bir aradaysa tercih belli. eARC, tek kabloyla tam format desteği verir. Televizyon ARC ile sınırlıysa Dolby Digital Plus üzerinden Atmos yine mümkün. Kayıpsız sürüm içinse oynatıcıyı soundbar’a bağlamak gerekir. HDMI tarafında port sıkıntısı varsa optik hat 5.1’e kadar sağlam bir alternatif. Sistemde elektriksel gürültü duyuluyorsa da aynı hat işe yarar. Bluetooth ve AUX, kurulumu en hızlı ve kapasitesi en dar yol. Stereo dinlemeye alışkın bir kullanıcı için fazlası gerekmez.
Sık sorulan sorular
HDMI ARC ile eARC arasındaki fark ne? ARC 2009’da HDMI 1.4 ile geldi ve sıkıştırılmış surround taşır. eARC ise HDMI 2.1’in parçası. 192 kHz/24 bit’e kadar sesi, sıkıştırılmamış 5.1 ile 7.1’i ve 32 kanala kadar sıkıştırılmamış sesi taşıyabilir. Dolby TrueHD ve DTS:X gibi formatlar da bu kapsamda.
Optik kabloyla Dolby Atmos alınır mı? Alınmaz. Optik hat 5.1’e kadar Dolby Digital ve DTS ile sınırlıdır. Dolby TrueHD ve DTS-HD Master Audio bu yoldan geçmez. Samsung da 5.1 üstü kurulumlar için HDMI ARC öneriyor.
Televizyon kumandasıyla soundbar sesi ayarlanır mı? HDMI-CEC açıkken evet. CEC, cihazlar arası mantıksal komutları taşıyan katmandır. ARC’ın devreye girmesi de aynı katmana bağlı. CEC kapalıysa ses tuşları soundbar’a ulaşmaz.
Soundbar’ı hem HDMI hem optik ile bağlamak gerekir mi? Gerekmez. Soundbar tek seferde tek girişi çalar. ARC ya da eARC varsa onu kullanmak yeterli. Optik hattı yedek olarak düşünebilirsiniz.
Atmos için kaynağı televizyona mı, soundbar’a mı bağlamalı? Yüksek çözünürlüklü ses hedefliyorsanız soundbar’a. Apple, Apple TV 4K’yı doğrudan soundbar veya AV alıcısının HDMI girişine bağlamayı öneriyor. Gerekçe, televizyonların çoğunun Atmos geçişini desteklememesi. Sony de eARC kapalıyken Blu-ray oynatıcının soundbar’ın HDMI IN girişine alınmasını söylüyor.
